Zakres działania: edukacja, wychowanie, profilaktyka.
Temat działania: Plan działań w zakresie kształcenia właściwych postaw społecznego funkcjonowania uczniów, rozumienia przez nich emocji własnych i innych osób oraz ich komunikacji słownej i wspomaganej symbolami /gestami.

Nazwa: „TAK- NIE ”. Autor: Ewa Sienicka – Czerepow

Data: wrzesień 2012r.

Cele główne:
□ kształcenie umiejętności prospołecznych dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym /rozwijanie i doskonalenie umiejętności właściwych zachowań dzieci w różnych sytuacjach społecznych/,
□ kształcenie umiejętności dokonywania właściwej oceny zachowań własnych i innych osób /zdarzenia dnia codziennego/, podczas współdziałania w grupie, zgodnie z ustalonymi zasadami,
□ kształcenie umiejętności rozumienia symboli Makaton - zarówno przez ich użytkowników, jak też dzieci posługujące się mową czynną – aby mogły prowadzić dialog z dziećmi posługującymi się komunikacją wspomagającą /alternatywną.
Cele szczegółowe:
• rozwijanie i doskonalenie umiejętności właściwego zachowania się w  sytuacjach dnia codziennego oraz w trudnych sytuacjach interpersonalnych,
• rozwijanie umiejętności szanowania potrzeb innych osób /oraz właściwego wyrażania własnych/,
• integracja wychowanków wokół określonych wartości /kształtowanie pożądanych postaw/,
• doskonalenie umiejętności adekwatnego do kontekstu społecznego/sytuacyjnego wyrażania własnych życzeń, próśb, opinii,
• rozbudzanie motywacji do porozumiewania się różnymi kanałami - mowa czynna, symbole, /ewentualnie także gesty/,
• stwarzanie sytuacji inspirujących dzieci do spontanicznych kontaktów werbalnych, do przekazywania komunikatów wspartych symbolami/gestami /np. podczas spacerów, zabaw/,
• rozwijanie/doskonalenie umiejętności posługiwania się komunikatorami, tablicami
i książkami komunikacyjnymi, kształtowanie atmosfery emocjonalnego bezpieczeństwa, w której dzieci mają możliwość wyrażania swoich myśli, uczuć, potrzeb.

Uzyskane efekty:
Efekty oddziaływań są połączone z historią planu, bez której nie można ich właściwie ukazać.  Otóż od roku szkolnego 2003/2004 w naszym ośrodku dwie „postaci” /kukiełki/ modelują zachowania dzieci w różnych sytuacjach interpersonalnych, poprzez odgrywanie krótkich scenek. Postaci te uczestniczą w codziennym życiu ośrodka (m.in. podczas przerw, zajęć  edukacyjnych i wychowawczych, terapii SI, terapii logopedycznej /…/) , a także  podczas uroczystości szkolnych i wycieczek, oraz – jeśli rodzice wyrażają taką chęć – w życiu domów rodzinnych. Ich głównym zadaniem jest ukazywanie, które z zachowań dzieci są pozytywne  i pożądane, oraz jak to wyrażać w sposób zrozumiały dla innych. Dzięki temu proces uczenia i uczenia się  staje się efektywniejszy.   Ze względu na fakt, iż rozwój poznawczy naszych uczniów:
• znacząco ogranicza zdolność do dostrzegania i unikania niebezpieczeństw oraz umiejętność radzenia sobie w nowych, czy trudnych sytuacjach interpersonalnych,
• często determinuje brak możliwości skutecznego porozumiewania się, co niekorzystnie przekłada się na proces wydobywania z dzieci ich potencjału rozwojowego,
metody pracy musimy nieustannie doskonalić. Stąd pomysł na wprowadzenie do „postaci” nowych elementów jakimi są ich imiona: „TAK-NIE” oraz inne symbole. We wrześniu bieżącego roku szkolnego zmodyfikowaliśmy nasze „postaci” nadając im imiona. Są one wykonane z kolorowego filcu i tak skonstruowane, by można je było umieszczać na ciele osób odgrywających scenki oraz sprawnie poruszać rękami. Imiona postaci umieszczone na tułowiu to symbole Makaton: TAK-NIE. Postać pozytywna jest radosna i na tułowiu – prócz „imienia -TAK” – może mieć symbole/zdjęcia/obrazki z podpisami /GRZECZNY, DOBRZE, IŚĆ, PRYSZNIC itp./ oznaczające ćwiczone w aktualnie umiejętności. Postać „NIE” symbolizuje niewłaściwe zachowania, nieczytelne komunikaty lub niepożądane wypowiedzenia. W konkretnych sytuacjach –podczas modelowania zachowań dzieci – także ma /podobnie jak postać „TAK”/ przypinane symbole/obrazki/zdjęcia z adekwatnymi do sytuacji napisami  /np.„NIEGRZECZNY”, ŹLE itp./. Zawsze jednak oznaczają one: główne cechy zachowań, ćwiczone umiejętności, pożądane czynności, emocje, których dotyczy odgrywana aktualnie scenka.W trakcie inscenizacji/zajęć edukacyjnych/terapeutycznych /…/, ukazywane jest jak zachowania można zmieniać oraz,  na które z nich nie ma społecznej akceptacji.
Zawsze, ilekroć występują zachowania znacząco odbiegające od pożądanych, bądź – bardzo pozytywne, które należy wzmocnić i pokazać ogółowi uczniów – TAK/NIE włączają się  i, poprzez odegraną scenkę, modelują zachowania dzieci (kształcąc pożądane przez nas- nauczycieli i rodziców - postawy). Równie istotną rolę odgrywają podczas nauki symboli/gestów umożliwiających skuteczne porozumiewanie się dzieci nie mówiących (lub mówiących dla odbiorcy nieczytelnie). Wskazując symbole, rysunki, zdjęcia np. na komunikatorach, tablicach dialogowych czy też pokazując gesty (wówczas postać jest umieszcza na sylwetce nauczyciela tak, by mógł wykonać dany gest) uczą dzieci skutecznego porozumiewania się.  Postaci aranżują także różnorodne sytuacje dialogowe.  
We wrześniu bieżącego roku szkolnego kilku naszych nowych uczniów musieliśmy nauczyć interakcji komunikacyjnej, stąd pomysł na wsparcie tego procesu postaciami „TAK-NIE”   i symbolami. W realizacji niniejszego planu wykorzystane są wszystkie metody pracy stosowane w naszej placówce dotychczas (oraz takie, które sukcesywnie poznajemy).
W zakresie oddziaływań edukacyjnych i terapeutycznych niewątpliwym efektem w bieżącym roku jest opanowanie przez dzieci właściwych reakcji na zakaz i przyzwolenie oraz wskazywanie adekwatnych do sytuacji symboli /naturalnie w ograniczonym jeszcze zakresie/. Z częścią uczniów prowadzony jest już w trakcie zajęć edukacyjno-terapeutycznych i wychowawczych dialog z użyciem symboli i „postaci’ TAK-NIE  /np. tablice komunikacyjne, komunikatory/. Także reakcje uczniów, którzy wspierają dzieci obdarzone sprzężoną niepełnosprawnością bardzo nas zadowalają – uczniowie stają się bardziej opiekuńczy i odpowiedzialni za swoich kolegów.
W zakresie umiejętności prospołecznych możemy poszczycić się osiągnięciem dotyczącym udzielanego wsparcia ze strony uczniów, których niepełnosprawność dotyczy wyłącznie sfery poznawczej, a którzy są sprawni fizycznie, uczniom o sprzężonych niepełnosprawnościach. Dzieci opanowały umiejętność ukazywania świata i wspierania rozwoju mniej sprawnych kolegów poprzez zabawy z ”postaciami” np. na ścieżce polisensorycznej /zbudowanej na placu zabaw z pomocą sprawnych fizycznie wychowanków/, podczas spaceru do lasu, na łąkę /teren wokół naszej placówki, stanowiący część bazy ośrodka/. Dotykanie różnorodnych nawierzchni stopami nie zawsze jest początkowo pożądaną czynnością i  doznaniem np. dla naszych autystów, dlatego dzieci sprawne pomagają im, wraz z naszymi „postaciami”,  doświadczać tego i integrować różnorakie bodźce płynące ze świata zewnętrznego. „TAK-NIE” towarzyszą również dzieciom podczas zajęć na działce z ziołami.  Tu również stwarzana jest przez nauczycieli możliwość uczenia się dzieci od siebie nawzajem. Uczniowie z klas SPdP ubierają na siebie  „postaci” i pokazują jak pięknie pachną zioła, jak można poczuć w dłoniach fakturę ich liści lub jak można zrobić „bukiet” koleżance czy ułożyć liść babki na zranionym palcu. Także rodzice trojga dzieci  modelują ich zachowania, w czasie pobytu w domu, z pomocą postaci TAK-NIE.

Wnioski z realizacji:
• Nasze „postaci” towarzysząc dzieciom na co dzień, wzmacniają poczucie bezpieczeństwa, stają się symbolem stałości zasad współżycia naszej społeczności
i skutecznego porozumiewania się.
• W sytuacjach niejednoznacznych (np. konfliktu między dziećmi)  wychowankowie  mają możliwość odwołania się do naszych „ośrodkowych postaci”, które poprzez krótką inscenizację podpowiadają właściwe rozwiązanie.  
• Wprowadzenie do działań  edukacyjnych, terapeutycznych i wychowawczych tego planu bez wątpienia przynosi efekt w postaci integrowania dzieci wokół przekazywanych przez nas – nauczycieli -  wartości.
Będziemy kontynuować ten rodzaj działań motywując nadal rodziców do szerszego w nich udziału.

Ewa Sienicka - Czerepow